Kufelisa Kutokwa Misebezi kwa  matichele ba tuto mwa Zambezi

MAIKUTO A KORANTA

Mwa tolopo ya Katima Mulilo,ye zibahala ka sifumu sa sizo ni tabo, kunani butata bo buipa maata bobu tokwa sicaba kuli sizibe ku ama ni kutokwa misebezi mwahala baituti ba bafelize lituto za butichele.

Lizazi ha lipazula fa halimu a nuka ya Zambezi,lifa zibo mwa lipata za babanca bao banani sepo kwa lilimo zene ba sainzi kwa likolo,kutokwa misebezi yefumaneha kutisa muluti kuzeo neba hupula kueza.

Baituti baba I tukisize ni ma pampili a likolo ze pahami kona ba baswanela ku tiisa sikiliti saluna,kususueza babasa taha kwa mulaho ni kuhulisa tuto.Kono bun’ata bwa bona ba ipumana mwa misebezi ye basa tabeli ,ye swabisisa.

Sikolo sesipahami  sa (UNAM) Katima Mulilo sifumani palo ye kutezi fafasi ya baituti babafelize lituto zabona mwahala lilimo zepeli zefelile (2023-2024). Kakuya kapalo yefilwe simubuso , baituti ba 409 bafelize lituto zabona mwakweli ya Lungu 2023, mi mwa silimo sa 2024 mwakweli ya Lungu , kiba 246 bao bakonile kufeza lituto zabona . Palo ye ikutezi fafasi ka 40% .

Mabaka a tisa butata bo ki a mañata.Niha kuli cwalo mubuso ni likolo ze pahami zi belekile katata kuzwiseza pili tuto.Buniti kibwa kuli palo ya baituti ba likolo ze pahami ifetelezi palo ya misebezi ye liteni sihulu maluti ba likolo.Likolo ze mwa sikiliti saluna zeo hakuna mali a fumanwa ni kukata zeha ni lisebeliso za sikolo ha likoni kukenya bun’ata bwa maticele babanca.Butata bo habuyi feela kubao ba felize lituto zabona ze pahami kono bunyinyifaza butokwa bwa tuto mwa sikiliti.

Kuzwela pili,Lituto mwa likolo ze shutana halifi tuto yezamaelela ni misebezi yeo batokwa.kono tuto ya kun’ola I butokwa,buikezezo ni zibo ya musebezi kiza butokwa.kopano ni likolo ze mwa sikiliti mwahala kuituta musebezi ,ni misebezi ye fumaneha mwa silalo saluna  kulufa zibo ya musebezi ni kucimbula palo ya baba sa sebezi.Likolo ze pahami li swanela kuba ni swalisano ni bayahi ba sikiliti kuezeza kuli baituti basike baba feela ni zibo ya tuto kono baswanela kuba nizibo ya musebezi o tokwahala kubaba kenisa musebezi.

Halusa talima nzila yakufelisa butata bo,ki kwabutokwa kuhulisa sizo sa buikezezo ni mazoho ni lipisinisi mwa baituti ba likolo ze pahami.Bun’ata bwa baituti batabela linzila zemwi zenca zecinca maemo a tuto.Kususueza balituto ze pahami kuituta ni kuziba linzila zenca-ka kukala kufa lituto kwa sicaba,ni kuikopanya ni misebezi yamwa silalo.Mubuso hamoho cwalo ni tutengo totusiyo mwa mubuso tuswanela kufa tuso mwanzila ya kufa masheleni, ni libelekiso kutusa babanca kuzwela pili.

Kukenile fo kusweu,butata buswanela kuba ni ngambolo yetuna ku am ani lituso zelubeya mwatuto.Sina buticele habu siyala kuba musebezi o butokwa ,lingambolo ni maikuto kuama ni tuto liswanela kucinca.

Luswanela kuziba ni kunyakalala kwa likalulo zeba bapala maluti mwa kubupa bukamuso bwa sikiliti.ka kuhulisa maemo a buluti,lukona kuhapa batu baban’ata kuituta tuto ya buticele ,kukolwa kuli likolo za luna kuba ni babeleki babanani ciseho ni kubeleka kanako yelumelezwi.

Palo ye pahami yabao batokwile musebezi mwahala baituti balikolo ze pahami mwa Katima mulilo ni mwanaha kabupala haki butata bobutile kumutu a limumwi ;ki butata bobu tile kwa sikiliti bo butokwa likezo za sicaba .Kakuhulisa swalisano mwahala likolo ze pahami ,mubuso,ni tutengo totuli kwande a mubuso kuli lube ni sibaka sesifa tuso kwa baituti ba likolo zepahami.

Lu itute mwa lingambolo,ku ikabela maikuto,ao asa alabeli fela kwa kutokwa misebezi kono afa mata ku babanca kuba baeteleli ni maluti ba kamuso.

Lutalime nzila yemwi yeo lukona kunyinyifaza kutokwa misebezi mwahala maticele babasina misebezi, Ka kuikopanya ni likolo la tuto,babanca,lipapali,buikezezo ni sizo kukala kukenya misebezi ka bun’ata ka kukala kufumana tatululo ya kunyinyifaza palo ya baituti mwa keleke ye fitelela mashumi a ketalizoho(50) ni ku aluhanya nako ya misebezi kuyeza kuli baba mwi ba beleke kakusasani ni babamwi babeleke musihali mwalitopa za ba kakusasani baituti hamoho cwalo ni baituti ba musihali.

Sikolo sesi pahami sa UNAN,Katima Mulilo sikabe siyemi hainyani kufa tuto ya buticele kwa baituti babanca,kono kukaba ni lituto lisili ze kafiwa kuezeza kuli bashemi basike ba isa baituti kuyo ituta buticele bo busina misebezi mwanako ya cwale.

Hamoho,lukona kunolofaza buima bobu mwahala tuto ni misebezi,kuyaha bukamuso bobunde bwa sikiliti sa Zambezi ni bayahi babanca.

Muñoli ki Mary Mashete

Mubihi wa Muituti wa sitopa sa lilimo ze talu : Bachelor of Arts in Journalism and Media Studies (Honours)

MAFELELEZO///….